Rozdział 4
Kara śmierci w polskim prawie karnym w latach 1945 –1980.

A) Kara śmierci w ustawodawstwie pozakodeksowym w latach 1945 – 1969.

Po II Wojnie Światowej, w rezultacie wytycznych zawartych w uchwale Rady Ministrów z 13 grudnia 1945 r., w której wyrażono konieczność zaostrzenia kar za wszelką działalność podrywającą spokój, porządek i bezpieczeństwo wewnątrz kraju, jak i osłabiającą Polskę na zewnątrz, powstał dekret z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa, zwany małym kodeksem karnym, który dopuszczał stosowanie kary śmierci w następujących przypadkach:
1) za typ kwalifikowany zamachu gwałtownego (art. 1 § 3),
2) sabotaż (art. 3),
3) bezprawne posiadanie broni (art. 4),
4) przyjęcie korzyści majątkowej lub osobistej od rzecznika obcego rządu lub organizacji w związku z działalnością na szkodę Państwa Polskiego (art. 6),
5) szpiegostwo (art. 7),
6) za wprowadzenie w błąd władzy polskiej przez udzielenie jej fałszywych wiadomości lub dostarczenie podrobionych dokumentów lub innych przedmiotów (art. 8 § 1 i 2),
7) za fałszowanie pieniędzy (art. 12),
8) za postać personalną przygotowania do popełnienia przestępstw z art. 1, 3 lub 7 (art. 13 § 2),
9) za założenie związku zbrodniczego lub pełnienie w nim funkcji kierowniczych (art. 14 § 2),
10) za przygotowanie do popełnienia przestępstwa z art. 1, 3 lub 7 m.k.k. lub wejście w porozumienie z innymi osobami, w celu popełnienia przestępstwa określonego w art. 1, 3, lub 7 dokonane przez osoby pełniące szczególne funkcje w państwie (art. 15 § 1 w związku z art. 13 § 1 i 2),
11) za dokonanie czynu określonego w art. 1, 3, lub 7 m.k.k. przez osoby wskazane wyżej (art. 15 § 2),
12) za przynależność do związku orężnego (art. 16 § 1),
13) za kwalifikowane przez następstwo (śmierć, ciężkie uszkodzenie ciała, zakłócenie normalnego biegu życia publicznego lub zagrożenie bezpieczeństwa powszechnego) dopuszczenie się czynu przestępczego skierowanego przeciwko grupie ludności lub osobie z powodu przynależności narodowościowej lub rasowej (art. 32).

W małym kodeksie karnym kara śmierci występowała zawsze alternatywnie z karą pozbawienia wolności.

Kara ta była przewidziana także w art. 7 § 4 dekretu z 5 sierpnia 1949 r. o ochronie sumienia i wyznania, za przestępstwo publicznego wyszydzania lub poniżania grupy ludności albo poszczególnej osoby z powodu jej przynależności wyznaniowej, przekonań religijnych lub bezwyznaniowości, jeżeli z czynu tego wynikła śmierć, ciężkie uszkodzenie ciała, zakłócenie normalnego biegu życia publicznego lub zagrożenia bezpieczeństwa powszechnego.

Odmienne znaczenie dla problematyki kary śmierci miało ustawodawstwo karne przeciw - faszystowskie. Chodzi tu przede wszystkim o takie akty prawne jak: dekret z 22 stycznia 1946 r. o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego, w którym kara śmierci przewidziana była jako kara alternatywna, i dekret z 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kar dla faszystowsko – hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego. Dekret ten zwany dekretem sierpniowym przewidywał za zbrodnię ludobójstwa, i za działanie na szkodę osób, które ze względów politycznych, narodowościowych, wyznaniowych lub rasowych były poszukiwane lub prześladowane przez władzę, przez wskazanie ich lub ujęcie, karę śmierci, która w tych przypadkach występowała w ramach sankcji bezwzględnie określonej. Poza tym dekret przewidywał karę śmierci także za inne przestępstwa, ale już jako karę alternatywną z karą pozbawienia wolności lub dożywotniego więzienia. Od 28 kwietnia 1956 r. zaprzestano ścigania karnego przestępstw zawartych w obu dekretach z wyjątkiem zbrodni określonej w art. 1 pkt 1 dekretu sierpniowego, czyli zbrodni ludobójstwa.

Kara śmierci została umieszczona jako kara alternatywna, także w dekrecie z 4 marca 1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej, za przestępstwo kwalifikowanego rabunku mienia społecznego. Przestępstwo to zostało włączone później do ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciw własności społecznej. Kara śmierci przewidziana była w postępowaniu zwyczajnym za kilka przestępstw o charakterze gospodarczym. Art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zakazie posiadania walut obcych, monet złotych, złota i platyny oraz zaostrzenia kar za niektóre przestępstwa dewizowe, przewidywał karę śmierci jako sankcję alternatywną, za obrót bez zgody odpowiedniej komisji dewizowej, wszelkiego rodzaju walutami obcymi, złotymi monetami, złotem lub platyną. Na podstawie tej ustawy dwukrotnie wydano wyroki skazujące na karę śmierci, a w stosunku do jednej osoby wyrok wykonano. Sprawa Ehrenreicha – straconego właśnie na podstawie wspomnianej ustawy, jest kontrowersyjna nie tylko ze względu na charakter przestępstwa, ale i okoliczności związane z procesem i egzekucją, które wskazują na dokonanie na nim tzw. „mordu sądowego”.

W kontekście problematyki kary śmierci istotne znaczenie miał dekret z 16 listopada 1945 r. o postępowaniu doraźnym, bowiem zgodnie z art. 2 pkt 1 tego dekretu za przestępstwa podlegające rozpoznaniu w postępowaniu doraźnym wymierzało się karę śmierci, karę więzienia dożywotniego, lub karę więzienia na czas niekrótszy od lat 3, bez względu na to, jakie kary były przewidziane w ustawie za dane przestępstwo. Dekret ten obowiązywał do 1 stycznia 1970 r. Ponadto kara śmierci przewidziana była w ustawie o powszechnym obowiązku wojskowym z 4 lutego 1950 r. zmienionej później ustawą z 30 stycznia 1959 r. o tym samym tytule, za jedenaście przestępstw, jeżeli sprawca dopuścił się ich w czasie mobilizacji lub wojny. Oprócz przytoczonych wypadków zagrożeń karą śmierci, kara ta była przewidziana w szeregu przepisów kodeksu karnego Wojska Polskiego i to zarówno w sankcji fakultatywnej, jak i bezwzględnie określonej.

B) Kara śmierci w kodeksie karnym z 1969 r.

Nowy kodeks karny został uchwalony 19 czerwca 1969 r. i określał karę śmierci jako karę o charakterze wyjątkowym, przewidzianą za najcięższe zbrodnie, nie była ona jednak umieszczona w katalogu kar zasadniczych, lecz w odrębnym paragrafie.

Umieszczenie kary śmierci w kodeksie uzasadniano tak: „projekt utrzymuje przewidzianą w obowiązującym kodeksie karę śmierci, uznając, że obecnie nie ma podstaw do rezygnacji z tego środka represji, mimo przemawiających przeciwko niemu argumentów”.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego i doktryna prawa karnego z faktu wyjątkowości kary śmierci wyprowadziły postulat uznający możliwość wymierzenia tej kary wyłącznie w skrajnych przypadkach, oraz nakaz jak najrzadszego sięgania po nią przez wymiar sprawiedliwości. W razie orzeczenia kary śmierci obowiązkiem sądu było wyczerpujące uzasadnienie, dlaczego uznał, że na poprawę sprawcy nie można liczyć, że kary terminowego pozbawienia wolności nie odniosą skutku i, że konieczna jest trwała eliminacja sprawcy ze środowiska.

Kodeks karny zawierał ograniczenia podmiotowe przewidując, iż kara śmierci nie mogła być stosowana wobec osób, które miały poniżej 18 lat w chwili popełnienia czynu, oraz kobiet ciężarnych. Wyłączenie kary śmierci względem kobiet brzemiennych rozumiano jak najszerzej; dotyczyło to kobiet w ciąży zarówno w chwili popełniania przestępstwa, jak i w chwili wyrokowania lub wykonywania kary. Jeżeli orzeczona kara nie podlegała wyrokowaniu, to sąd zamieniał tę karę na karę 25 lat pozbawienia wolności.

Kara śmierci w kodeksie karnym z 1969 r. przewidziana była zawsze alternatywnie z karą pozbawienia wolności, lub z karą 25 lat pozbawienia wolności w dziewięciu przypadkach:
1) za zdradę ojczyzny,
2) zamach stanu,
3) szpiegostwo,
4) zamach terrorystyczny,
5) sabotaż,
6) organizowanie lub kierowanie szkodnictwem gospodarczym,
7) zabójstwo,
8) rozbój kwalifikowany,
9) w sytuacji bojowej niewykonanie rozkazu lub odmowa jego wykonania, albo niewykonanie zgodnie z treścią.
W kodeksie tym ustawodawca nie przewidział szczególnych dyrektyw wymierzania kary śmierci i stosowania przedawnienia, odmiennych od zasad ogólnych dotyczących zbrodni. Ponadto sąd obligatoryjnie orzekał pozbawienie skazanego na karę śmierci praw publicznych. Warte wspomnienia jest, że wraz z wprowadzonym przez kodeks karny z 1969 r. artykułem 30 § 3, który przewidywał, że za przestępstwo zagrożone karą śmierci można orzec karę 25 lat pozbawienia wolności, kara śmierci traciła swój charakter kary bezwzględnie określonej w omawianym już art. 1 dekretu o karach dla faszystowsko – hitlerowskich zbrodniarzy. W wyniku zniesienia postępowania doraźnego w dniu 1 stycznia 1970 r. stosowanie kary śmierci zostało jeszcze bardziej zawężone. 
Własna strona internetowa za darmo - sprawdź